Γνωρίζουμε πως το σύμπαν είχε μία αρχή.
Μια στιγμή πριν από 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια, όταν ξεκίνησε η ζωή του,
δημιουργώντας το αχανές σύμπαν που βλέπουμε σήμερα.
Τώρα που ανακαλύψαμε την καταγωγή του,
αντιμετωπίζουμε μία ακόμη, εξίσου θεμελιώδη ερώτηση.
Αν το σύμπαν έχει μία αρχή, αν γεννήθηκε,
τότε αυτό σημαίνει πως τελικά θα πεθάνει,
ή θα συνεχίζει για πάντα, αιώνιο;
Βλέπετε, για εμάς τους τόσο θνητούς ανθρώπους,
η τελική μοίρα του σύμπαντος
είναι ένα ερώτημα βαθιά ριζωμένο στην ψυχή μας.
Οι προσπάθειες για να απαντηθεί έχουν δημιουργήσει μία εκπληκτική επανάσταση
στην κατανόησή μας για το σύμπαν.
Όμως, τα τελευταία χρόνια αποκαλύφθηκε ένα σύμπαν
πολύ πιο παράξενο απ' ότι φανταστήκαμε ποτέ και μας οδήγησε
σε μία από τις πιο σοκαριστικές στιγμές στην ιστορία της επιστήμης.
Είναι η τελευταία ανατροπή σε μία ιστορία που ξεκινάει πριν από 100 χρόνια.
Εκείνη την περίοδο, πειράματα κλειδιά και κρίσιμες ανακαλύψεις...
Και να το.
Ακριβώς εκεί που προέβλεψε ο Χόιλ.
...μας έφεραν πιο κοντά απ' ό, τι θεωρούσε κανείς δυνατό
στο να μάθουμε επιτέλους την τελική μοίρα του σύμπαντος.
2. ΤΟ ΤΕΛΟΣ
Η κλίμακα του σύμπαντος είναι πραγματικά κάτι το συγκλονιστικό.
Πώς στο καλό μπορείς να προβλέψεις το τέλος ενός πράγματος τόσο απέραντου,
τόσο περίπλοκου,
τόσο μεγαλύτερου από εμάς;
Από τότε που αρχίσαμε να παλεύουμε με αυτό το ερώτημα,
η απάντηση συνδεόταν με μία απλή ιδέα.
Αν καταγράψουμε, παρατηρήσουμε και καταλάβουμε πώς το σύμπαν έχει αλλάξει
και πώς έχει εξελιχθεί μέχρι τώρα από τις αρχαίες του απαρχές,
τότε θα μπορούμε να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθεί
στο μέλλον.
Δυστυχώς, ένα μικρό ελάττωμα με αυτό το σχέδιο
είναι πως το σύμπαν λειτουργεί σε χρονικές κλίμακες
εκατομμυρίων και δισεκατομμυρίων ετών.
Εμείς όχι.
Για να καταλάβουμε τις λειτουργίες του σύμπαντος,
χρειάζεται να δούμε πέρα από την μικρή διάρκεια ζωής των ανθρώπων.
Και σε αυτή την περίπτωση, αποδείχτηκε πως
το τεράστιο μέγεθος του σύμπαντος μπόρεσε να μετατραπεί σε πλεονέκτημα.
Το σύμπαν είναι τόσο αχανές,
που το φως κάποιων αντικειμένων που βλέπουμε στο νυχτερινό ουρανό
πήρε εκατομμύρια, ή και δισεκατομμύρια χρόνια για να φτάσει στη Γη.
Όταν βλέπουμε ψηλά, βλέπουμε πίσω στο χρόνο
ένα αρχείο της βαθιάς ιστορίας του σύμπαντος.
Το πρόβλημα είναι πως έχουμε μόνο ένα στιγμιότυπο,
μια μεμονωμένη, περίπλοκη και δυσνόητη εικόνα αυτής της ιστορίας.
Σαν να παίρνεις όλες τις λέξεις ενός μυθιστορήματος,
να τις ανακατεύεις, και να τις βάζεις σε μια μόνο σελίδα.
Το κλειδί είναι να προσπαθήσεις να ξετυλίξεις το νήμα της ιστορίας,
να μάθεις να τη διαβάζεις και να αναγνωρίζεις τι συμβαίνει.
Οι αστρονόμοι κατάλαβαν πως τα αστέρια μπορούν να ξεκλειδώσουν αυτή την ιστορία.
Αν οι επιστήμονες μπορούσαν να βρουν πως τα άστρα αλλάζουν,
πώς εξελίσσονται στον χρόνο,
θα άρχιζαν να καταλαβαίνουν την ευρύτερη ιστορία
του πώς το σύμπαν αλλάζει,
αλλά και τις πρώτες ενδείξεις για το τι μπορεί να επιφυλάσσει το μέλλον.
Μα θα έπαιρνε έως τα μέσα του 20ου αιώνα για να βρεθεί η απάντηση.
Το ξεκλείδωμα των μυστικών των αστεριών
χρειάστηκε μία στιγμή ιδιοφυΐας από αυτόν τον άνδρα, τον Φρεντ Χόιλ.
Ο Χόιλ ήταν ένας λαμπρός μαθηματικός και φυσικός,
ένας από τους μεγαλύτερους της εποχής του.
Ήταν δημιουργικός και γεννούσε τολμηρές θεωρίες.
Πάνω από όλα, λάτρευε τα προβλήματα,
ένα ακανθώδες ζήτημα που λύνοντάς το θα μπορούσε να αφήσει το σημάδι του.
Και στο τέλος της δεκαετίας του '40, βρήκε ένα από τα μεγαλύτερα.
Ο Χόιλ ήθελε να μάθει από πού προήλθαν τα στοιχεία.
Το πρώιμο σύμπαν ήταν κυρίως μία θάλασσα από υδρογόνο και ήλιο,
τα απλούστερα και ελαφρύτερα στοιχεία.
Αλλά ξέρουμε ότι αυτό άλλαξε.
Κοιτώντας γύρω μας τώρα, βλέπουμε πως δεν ζούμε σε απλό κόσμο.
Περιτριγυριζόμαστε από πολυπλοκότητα
κτισμένη από βαριά στοιχεία όπως το οξυγόνο που αναπνέω
και το σίδηρο στο αίμα μας,
και φυσικά, άνθρακα, στα δέντρα και σε κάθε κύτταρο του σώματός μου.
Κανείς δεν ήξερε πώς να γεφυρώσει το κενό
ανάμεσα στο πώς ήταν το σύμπαν στην πολύ απλή του αρχή
και σε όλα αυτά.
Αυτό το πρόβλημα άδραξε ο Χόιλ.
Ο Χόιλ ήξερε πως η πυρηνική σύντηξη πρέπει να είναι η απάντηση.
Στην πυρηνική σύντηξη,
ελαφρύτερα στοιχεία συντήκονται μαζί δημιουργώντας άλλα, πιο σύνθετα.
Ήταν ήδη γνωστό πως αυτό συνέβαινε στις καρδιές των άστρων,
όπου το υδρογόνο συντήκεται για να δημιουργήσει το πιο σύνθετο ήλιο.
Ο Χόιλ αναρωτήθηκε πώς να προχωρήσει παραπέρα,
πώς οι πυρήνες του ηλίου μπορούν να συντηχθούν φτιάχνοντας βαρύτερα στοιχεία.
Είναι μία εξαιρετικά απλή ιδέα.
Εδώ είναι ο πυρήνας του ηλίου μας.
Αν μπορείς να ενώσεις δύο πυρήνες ηλίου,
θα δημιουργήσεις βηρύλλιο,
ένα βαρύτερο, πιο σύνθετο πυρήνα.
Αν προσθέσεις και έναν τρίτο πυρήνα ηλίου, τότε αποκτάς άνθρακα.
Από κει και πέρα μπορείς να συνεχίσεις να φτιάχνεις όλο και βαρύτερα στοιχεία.
Ακούγεται σαν η τέλεια λύση,
μα υπάρχει ένας πολύ καλός λόγος για το ότι η δημιουργία του άνθρακα
και κατά συνέπεια όλων των άλλων στοιχείων παρέμενε ένα τόσο μεγάλο μυστήριο.
Το πρόβλημα ήταν πως η φυσική πίσω από αυτή τη διαδικασία δεν έστεκε.
Υπολογισμοί έδειξαν πως τρεις πυρήνες ηλίου δεν θα κολλούσαν μεταξύ τους.
Ο πυρήνας άνθρακα που δημιουργούσαν ήταν ασταθής και απλά κατέρρεε.
Αν κατέρρεε με τον άνθρακα,
τότε δεν υπήρχε περίπτωση να δημιουργηθούν άλλα, βαρύτερα στοιχεία έτσι.
Ήταν σαν να πέφτεις σε οδόφραγμα, κάθε φορά.
Με έναν τυπικά θαρραλέο και αισιόδοξο τρόπο,
παρέκαμψε το πρόβλημα προβλέποντας μια ολοκαίνουρια κατάσταση του άνθρακα.
Ο Χόιλ έκανε ένα ενστικτώδες άλμα.
Αποφάσισε πως αν τρεις πυρήνες ηλίου ενώνονταν μέσα σε ένα άστρο,
θα μπορούσαν να φτιάξουν άνθρακα με λίγη περισσότερη ενέργεια από το κανονικό.
Σε αυτή την ειδική κατάσταση,
θα μπορούσε να μείνει ακέραιο για αρκετό χρόνο ώστε να σταθεροποιηθεί.
Έτσι, τα άστρα μπορούν να φτιάξουν άνθρακα και το οδόφραγμα αφαιρέθηκε.
Αν είχε δίκιο, τότε ο Χόιλ είχε λύσει το μυστήριο.
Τα στοιχεία κατασκευάζονταν στην καρδιά των άστρων.
Αλλά υπήρχε κάτι ακόμα μεγαλύτερο.
Η θεωρία του αποκάλυψε με ποιο τρόπο τα άστρα άλλαζαν σε όλη την ζωή τους.
Και αφού το σύμπαν που βλέπουμε αποτελείται από αστέρια,
αυτό ήταν ένα πανίσχυρο εργαλείο για την πρόβλεψη του μέλλοντος του σύμπαντος.
Εκεί...
Οι αστρονόμοι ήδη χώριζαν τα αστέρια σε κατηγορίες
βάσει του μεγέθους, του χρώματος και της φωτεινότητας τους,
καταγράφοντάς τα σε διάγραμμα,
γνωστό ως το Διάγραμμα Χέρτζσπρουνγκ-Ράσελ.
Λοιπόν, εδώ έχουμε το διάγραμμα που δημιούργησαν.
Προς τα εδώ έχουμε το μέγεθος και τη φωτεινότητα,
από τα πολύ μεγάλα και λαμπρά άστρα εδώ μέχρι τα μικρότερα και λιγότερο φωτεινά.
Και προς αυτήν την κατεύθυνση έχουμε το χρώμα και τη θερμοκρασία,
από τα πολύ θερμά μπλε άστρα μέχρι και τα ψυχρότερα, ερυθρά άστρα εδώ κάτω.
Τα περισσότερα άστρα συνηθισμένου μεγέθους
βρίσκονται σε μια μακρά διαγώνιο στη μέση του διαγράμματος
με μια ομάδα γιγαντιαίων, φωτεινών άστρων από πάνω και μικρών άστρων νάνων από κάτω.
Οι αστρονόμοι διέκριναν αυτές τις επαναλαμβανόμενες δομές
μα δεν κατάφεραν να ξεκλειδώσουν το τι σημαίνουν
μέχρι που ο Χόιλ και η θεωρία του
έδωσαν έναν νέο, ριζοσπαστικό τρόπο για να διαβάζει κανείς το διάγραμμα,
τον τρόπο που θα αποκάλυπτε τον κύκλο ζωής ενός άστρου.
Ας εξετάσουμε τον δικό μας Ήλιο.
Προς το παρόν κάθεται εδώ, στη μέση του διαγράμματος,
καίγοντας ευτυχισμένος υδρογόνο, μετατρέποντάς το σε ήλιο.
Μα αν ο Χόιλ είχε δίκιο, όταν εξαντλήσει το υδρογόνο του,
θα αρχίσει την σύντηξη του ηλίου φτιάχνοντας βαρύτερα στοιχεία.
Πλέον, σε αυτό το σημείο, μια δραματική μεταμόρφωση λαμβάνει χώρα
διότι αντί να κινηθεί προς τα κάτω στο διάγραμμα, προς αυτή την κατεύθυνση,
διογκώνεται πολλαπλασιάζοντας πολλές φορές το αρχικό μέγεθός του
και πηδάει εδώ για να ζήσει ανάμεσα στους ερυθρούς γίγαντες.
Σε αυτή τη φάση αρχίζει να καίει ήλιο φτιάχνοντας πολύ βαρύτερα στοιχεία
μέχρι που τελικά αρχίζει να παράγει άνθρακα.
Τώρα, σε αυτό το σημείο, έχοντας εξαντλήσει τα πυρηνικά του καύσιμα
το άστρο εισέρχεται στην φάση της τελικής του μεταμόρφωσης.
Πετάει από πάνω του το εξωτερικό του στρώμα
κι αφήνει πίσω ένα μικρό λευκό αποκαΐδι που ζει εδώ, ανάμεσα στους λευκούς νάνους.
Κάθε άστρο ακολουθεί τη δική του διαδρομή πάνω στο διάγραμμα.
Η θεωρία του Χόιλ επέτρεψε την κατανόηση της εξέλιξης κάθε άστρου,
η οποία προωθείται από την ξαφνική έναρξη μιας νέας φάσης δημιουργίας στοιχείων.
Εδώ βρέθηκε η απάντηση στο μυστήριο των βαρέων στοιχείων,
το κλειδί στον κύκλο ζωής των άστρων,
και ένα παράθυρο στο μέλλον του σύμπαντος,
όλα χάρη στη νέα κατάσταση του άνθρακα που ανακαλύφθηκε από τον Χόιλ.
Υπήρχε μόνο ένα μικρό πρόβλημα.
Κανείς δεν είχε δει ή ανιχνεύσει ποτέ την ειδική μορφή άνθρακα του Χόιλ,
ούτε στις φασματικές ενδείξεις των άστρων, ούτε οπουδήποτε στη Γη,
ούτε καν σε εργαστηριακό πείραμα.
Κανείς δεν μπορούσε να πει πως όντως υπάρχει,
και δίχως αυτή την ειδική μορφή άνθρακα, ολόκληρη η θεωρία κατέρρεε.
Αυτό που έγινε μετά είναι απόδειξη του πόσο λαμπρό μυαλό ήταν ο Χόιλ
και του πόσο πίστευε στον εαυτό του, σχεδόν θα τον έλεγες ξεροκέφαλο.
Στη δεκαετία του '50,
ο Χόιλ πήγε στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας, το Καλτέκ, το οποίο
είχε τότε έναν από τους λίγους επιταχυντές σωματιδίων
στον κόσμο, παρόμοιο με αυτόν εδώ.
Ο Χόιλ ήθελε να φτιάξει με τον επιταχυντή τον άνθρακα υψηλής ενέργειας.
ΕΠΙΤΑΧΥΝΤΗΣ ΚΥΚΛΟΤΡΟΝ MC40 ΜΠΕΡΜΙΓΧΑΜ
Οι υπόλοιποι δεν ήταν και τόσο πρόθυμοι.
Ένας άγνωστος Βρετανός προσπαθούσε να καταλάβει την νέα τους μηχανή
προκειμένου να ψάξει για κάτι που ουσιαστικά έβγαλε από την φαντασία του.
Είμαι θεωρητικός, όπως και ο Χόιλ.
Η πειραματική φυσική είναι ένας διαφορετικός κόσμος,
και ένα διαφορετικό πεδίο ειδικότητας.
Αλλά ο Χόιλ είχε την αυτοπεποίθηση, την τόλμη,
να ορμήσει μέσα στο εργαστήριο και όπως είπε ο διευθυντής της εγκατάστασης,
χωρίς να ζητήσει την άδεια τους,
απαίτησε να εγκαταλείψουν την έρευνα που έκαναν
για να διεξάγει ένα περίπλοκο πείραμα
ώστε να ψάξει για κάτι που κανείς δεν πίστευε πως υπήρχε καν.
Είμαι σίγουρος πως εγώ δεν θα είχα τα κότσια να το κάνω.
Ο Χόιλ επέμενε,
υποστηρίζοντας πως θα ήταν μια κρίσιμη ανακάλυψη που θα γινόταν διάσημη.
Στο τέλος, ενέδωσαν. Η αναζήτηση ξεκίνησε.
Σήμερα αναπαράγω το πείραμα τους.
Το πλάνο ήταν να βομβαρδίσουν ένα στοιχείο με μια ακτίνα σωματιδίων
για να δουν αν δημιουργείται αυτή η κατάσταση άνθρακα.
Έχω τους δικούς μου συναδέλφους στο πείραμα,
την Τζάνι και τον Ρόμπιν για να βοηθήσουν.
Ο στόχος μας θα βρίσκεται στο κέντρο αυτού του θαλάμου αντίδρασης.
Τώρα, αυτό που έψαχναν ήταν ένα πολύ συγκεκριμένο σήμα
που θα εμφανιζόταν στους ανιχνευτές τους.
Αν αυτή η κατάσταση του άνθρακα υπήρχε,
ο Χόιλ προέβλεψε πως θα εμφανιζόταν ως μια κορύφωση της ενέργειας
στα 7,7 εκατομμύρια βολτ,
το αποτύπωμα αυτής της ειδικής κατάστασης του άνθρακα.
Ψάχνουμε για την ίδια κορύφωση ενέργειας.
Ώρα να σφραγίσουμε το θάλαμο,
να κλείσουμε τις πόρτες προστασίας ακτινοβολίας
και να δούμε με τα μάτια μας τι έγινε.
Λοιπόν, αυτός είναι ο πίνακας ελέγχου, και άφησαν έναν θεωρητικό όπως εμένα
να το λειτουργήσει.
Το πρώτο πράγμα που κάνω είναι να πυροδοτήσω την ακτίνα...
Μετά, σημαδεύω τον στόχο με την ακτίνα.
Φορτισμένα σωματίδια προσκρούουν τώρα πάνω στον στόχο.
Αυτή ήταν η στιγμή της αλήθειας για τον Χόιλ, πίσω στη δεκαετία του '50.
Τώρα αρχίζουν να έρχονται τα δεδομένα,
και η σημαντική ένδειξη που πρέπει να προσέχουμε είναι αυτή εδώ.
Τώρα, αν ο Χόιλ είχε δίκιο,
θα έβλεπαν εδώ σε αυτή την ενέργεια την διεγερμένη κατάσταση του άνθρακα.
7,7 ΕΚΑΤΟΜ. ΗΛΕΚΤΡΟΒΟΛΤ
Σε αυτό το σημείο θα περίμεναν να δουν μια κορύφωση της ενέργειας.
Και να τη.
Ακριβώς εκεί που προέβλεψε ο Χόιλ.
Τώρα, όταν αυτό το πείραμα διεξήχθη πριν από περίπου 60 χρόνια,
έμειναν άναυδοι βλέποντας πως ο Χόιλ είχε δίκιο.
Είναι καταπληκτικό αν σκεφτεί κανείς πως εργάστηκε με ένα θεωρητικό προαίσθημα,
έπεισε τους πειραματικούς συναδέλφους του να κάνουν το πείραμα και δικαιώθηκε.
Επίσης είχε δίκιο που πίστευε ότι θα γίνει διάσημο.
Ο διευθυντής του εργαστηρίου
πήρε το βραβείο Νόμπελ για αυτήν την ανακάλυψη.
Ο Χόιλ όμως, δεν πήρε τίποτα.
ΑΡΘΡΑ ΣΥΓΧΡ. ΦΥΣΙΚΗΣ
Δημοσίευσαν τα ευρήματά τους σε μία από τις πιο διάσημες
εργασίες με τις περισσότερες αναφορές, στην ιστορία της επιστήμης.
Στο εξώφυλλο της εργασίας,
οι συντάκτες έβαλαν μια πολύ καίρια φράση από τον Βασιλιά Λιρ του Σέξπιρ.
"Είναι τα άστρα, τα άστρα από πάνω μας που κυβερνούν τον κόσμο μας."
Ήταν η επιβεβαίωση αυτής της διεγερμένης κατάστασης του άνθρακα
που απέδειξε ότι μέσα στα αστέρια
κατασκευάζονταν όλα τα στοιχεία που φτιάχνουν τον κόσμο γύρω μας,
αλλά και εμάς τους ίδιους.
Και με αυτήν την ανακάλυψη
αποκτήσαμε μία πραγματική εικόνα του κύκλου ζωής των αστεριών.
Μπορούσαμε να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε πώς το σύμπαν αλλάζει με τον χρόνο,
τώρα αλλά και στο μέλλον.
Εδώ μπήκαν οι βάσεις για να προβλέπουμε το μέλλον,
και έτσι προέκυψε μια ξεκάθαρη πρόβλεψη για το τέλος του σύμπαντος.
Ήταν το υδρογόνο και το ήλιο που πρωτοδημιούργησαν τα άστρα,
και αυτά τα δύο στοιχεία καταναλώνονταν από τα άστρα όσο αυτά γερνούσαν,
δημιουργώντας βαρύτερα στοιχεία μέσω αυτής της διαδικασίας.
Το λογικό συμπέρασμα ήταν ανησυχητικό.
Μετά από μια χρονική περίοδο σχεδόν αδύνατο να φανταστεί κανείς,
τα άστρα θα εξαντλούσαν όλο το υδρογόνο και ήλιο που υπάρχει.
Νέα άστρα δεν θα μπορούσαν να δημιουργηθούν,
και τα υπάρχοντα άστρα τελικά θα έμεναν από καύσιμα και θα πέθαιναν.
Το σύμπαν θα σκοτείνιαζε.
Για όσα είναι σημαντικά για εσάς και για μένα,
το φως και η ζωή που δημιούργησαν τα άστρα,
όλο το σύμπαν, θα έφτανε στο τέλος του.
Μα υπήρχε και μια άλλη πιθανότητα που υπόσχονταν μια πολύ διαφορετική μοίρα
που ίσως λάμβανε χώρα πολύ πριν τα άστρα μείνουν από καύσιμα.
Μια μοίρα που εξαρτιόταν από μια θεμελιώδη δύναμη του σύμπαντος,
την βαρύτητα.
Η πιθανότητα του να καθορίσει την τελική μοίρα του σύμπαντος η βαρύτητα
εντοπίστηκε αρχικά από έναν από τους αφανείς ήρωες της επιστήμης,
τον Βέστο Σλάιφερ.
Ελάχιστα γνωστές, οι πρωτοποριακές ειδικές του μετρήσεις
θα μεταμόρφωναν το πώς αντιλαμβανόμαστε το σύμπαν.
Στις αρχές του εικοστού αιώνα, η αστρονομία έμπαινε στη χρυσή της εποχή
με ακόμη ισχυρότερα τηλεσκόπια να σημαδεύουν τους ουρανούς.
Ένας από τους μεγαλύτερους στόχους εκείνη την εποχή ήταν τα νεφελώματα.
Ήταν εκτάσεις και στρόβιλοι φωτός, ορατά ανάμεσα στα άστρα
και δεν γνωρίζαμε πολλά για αυτά τα μυστηριώδη αντικείμενα.
Έτσι οι αστρονόμοι πάσχιζαν να ανακαλύψουν όσα περισσότερα ήταν δυνατόν για αυτά.
Ο Σλάιφερ ενδιαφέρονταν για ένα συγκεκριμένο στοιχείο των νεφελωμάτων,
την κίνηση τους.
Και για στόχο του, επέλεξε το πιο διάσημο από όλα, την Ανδρομέδα.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ UCL ΛΟΝΔΙΝΟ
Ο Σλάιφερ ήθελε να μετρήσει πρώτος πόσο γρήγορα κινούταν ένα νεφέλωμα.
Το πρόβλημα ήταν πως το τηλεσκόπιο του δεν ήταν και το καλύτερο που υπήρχε,
το αντίθετο.
Αλλά ο Σλάιφερ είχε ένα πλεονέκτημα έναντι στους ανταγωνιστές του.
Ήταν εξαιρετικός αστρονόμος.
Αυτό το τηλεσκόπιο έχει το ίδιο μέγεθος με αυτό του Σλάιφερ.
Έχει έναν καθρέφτη 24 ιντσών,
αλλά ο Σλάιφερ θα τρελαινόταν αν έπαιρνε στα χέρια του κάτι σαν αυτό.
Βλέπετε, αυτό που χρειαζόταν ήταν να πάρει ένα φάσμα.
Αυτό γίνεται χωρίζοντας το φως του νεφελώματος
στα διαφορετικά μήκη κύματος,
χρωμάτων δηλαδή, από τα οποία αποτελείται.
Θα χρησιμοποιούσε κάτι τέτοιο, ένα πλέγμα περίθλασης,
και βλέπω πώς αντανακλά αυτό το φως
και μου δίνει όλα τα διαφορετικά χρώματα του ουράνιου τόξου.
Αυτό που ανησυχούσε τον Σλάιφερ ήταν πως χρειαζόταν όσο περισσότερο φως γινόταν
για να του δώσει ένα αξιοποιήσιμο φάσμα,
και τα νεφελώματα είναι εξαιρετικά αμυδρά.
Φοβόταν πως το να πάρει αρκετό φως από το τηλεσκόπιο του
θα αποδεικνυόταν αδύνατο.
Μπορεί να έχει το ίδιο μέγεθος,
μα αυτό το σύγχρονο τηλεσκόπιο μπορεί να καταγράψει το φάσμα της Ανδρομέδας
σε διάστημα λίγων λεπτών.
Με αυτό το τηλεσκόπιο,
ο Σλάιφερ χρειάστηκε 14 ώρες για να αποκτήσει ένα φάσμα,
δύο μέρες εξοντωτικής εργασίας,
για επτά ώρες κάθε νύχτα, διαρκώς ρύθμιζε το τηλεσκόπιο
ώστε να το διατηρεί σταθερά πάνω στην Ανδρομέδα.
Ο Σλάιφερ ήθελε να μάθει πώς κινούνταν η Ανδρομέδα
και για να το καταφέρει αυτό δε χρειαζόταν μόνο το φάσμα του φωτός της Ανδρομέδας,
χρειαζόταν και τις γραμμές απορρόφησης.
Τώρα, αυτές είναι διακριτά κενά στο φάσμα, όπως εδώ.
Αυτές οι γραμμές απορρόφησης θα έπρεπε να είναι πάντα στο ίδιο σημείο
αν η πηγή δεν κινείται.
Αν μετακινηθούν δεξιά προς τη κόκκινη πλευρά του φάσματος,
τότε αυτό σημαίνει πως η πηγή απομακρύνεται από εμάς.
Αν μετακινηθούν αριστερά προς τη μπλε πλευρά του φάσματος,
αυτό σημαίνει πως η πηγή κινείται προς τα εμάς, μια "μετατόπιση προς το μπλε."
Και τώρα, μετά από δύο ημέρες παρατήρησης,
ο Σλάιφερ ήταν έτοιμος να εμφανίσει τη φωτογραφία του,
και δεν πήρε κάτι τόσο όμορφο και καθαρό όπως αυτό,
πήρε αυτή την εικόνα.
Μάλιστα, αυτή είναι μεγεθυμένη.
Στην πραγματικότητα, αυτή που έβγαλε ήταν πολύ μικρότερη,
και δεν είναι καν αυτές οι γραμμές στο πάνω και κάτω μέρος.
Αυτό που πήρε, ήταν αυτή η μουτζούρα στη μέση.
Αυτό ήταν το φάσμα της Ανδρομέδας.
Τώρα, ίσως να πιστεύετε πως απέτυχε,
πως δεν μπορείς να πάρεις κάτι ουσιαστικό από αυτό.
Στην πραγματικότητα, όχι απλά πήρε μία ουσιαστική μέτρηση,
μα συμπέρανε πως η Ανδρομέδα έδειχνε μία ξεκάθαρη μετατόπιση προς το μπλε,
δηλαδή μετακινούνταν προς τα εμάς.
Μάλιστα, υπολόγισε πως κινούνταν προς τα εμάς
με ταχύτητα 300 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο,
η οποία συμβαδίζει με τις σύγχρονες εκτιμήσεις.
Ο Σλάιφερ είχε καταφέρει να πάρει
την πρώτη μέτρηση ταχύτητας ενός νεφελώματος στην ιστορία.
Η ικανότητα και η επιμονή του ξεπέρασαν τους περιορισμούς του τηλεσκοπίου.
Όταν ο Σλάιφερ παρουσίασε τα ευρήματα του σε μία αστρονομική συνάντηση του 1914,
τον χειροκρότησαν όρθιοι.
Συχνά ξεχνάμε εύκολα πόσο σημαντικοί είναι άνθρωποι σαν τον Σλάιφερ,
πως τα μεγάλα άλματα στην επιστήμη
δεν έχουν πάντα να κάνουν με μια μεγάλη ιδέα ή μια όμορφη θεωρία.
Συχνά απλά βασίζονται σε ανθρώπους οι οποίοι είναι
εξαιρετικά ικανοί στην παρατήρηση και μέτρηση του φυσικού κόσμου.
Πλέον ξέρουμε ότι το νεφέλωμα της Ανδρομέδας είναι ένας γαλαξίας
σαν το δικό μας Γαλαξία.
Και είναι η κίνηση της Ανδρομέδας
που αποκαλύπτει πως η βαρύτητα μπορεί να διαμορφώσει τη μοίρα του σύμπαντος
Από τότε που γεννήθηκε στη Μεγάλη Έκρηξη, το σύμπαν διαστέλλεται προς τα έξω.
Ως αποτέλεσμα, οι περισσότεροι γαλαξίες απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον.
Όταν σχηματίστηκαν αρχικά,
το ίδιο ίσχυε για την Ανδρομέδα και τον δικό μας Γαλαξία
μέχρι που η βαρύτητα πήρε μπρος και άρχισε να υπερνικά αυτή τη διαστολή.
Η βαρύτητα έλκει την Ανδρομέδα προς το δικό μας γαλαξία,
αδυσώπητα.
Το ερώτημα είναι,
αν μπορεί να κάνει αυτό το κόλπο στην δική μας γωνίτσα του σύμπαντος,
μπορεί άραγε να κάνει το ίδιο και σε ολόκληρη την έκταση του σύμπαντος;
Αν η βαρύτητα υπερισχύσει της διαστολής, τότε πολύ προτού τα αστέρια σβήσουν
το αχανές μας σύμπαν, αναπόφευκτα θα καταρρεύσει πάνω στον εαυτό του.
Αν γίνει αυτό, τότε το σύμπαν θα τελειώσει με μια Μεγάλη Σύνθλιψη.
Αν η βαρύτητα αποτύχει, το σύμπαν απλώς θα συνεχίσει να διαστέλλεται
για πολύ καιρό, ακόμα και μετά τον θάνατο του τελευταίου άστρου.
Όλα εξαρτιόνταν από ένα παράγοντα
που είχε προβλεφθεί από την γενική θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν.
Με βάση αυτή τη θεωρία αποκαλύφθηκε
πως υπήρχαν δύο πολύ διαφορετικές μοίρες για το σύμπαν.
Επιπλέον, έγινε δυνατό να υπολογιστεί ένας πολύ συγκεκριμένος αριθμός
ο οποίος σημάδευε το όριο μεταξύ αυτών των δύο διαφορετικών σεναρίων.
Αυτό έγινε γνωστό ως "κρίσιμη πυκνότητα".
Η κρίσιμη πυκνότητα ήταν ουσιαστικά ένα όριο,
βασισμένο στο πόση ύλη και ενέργεια,
πόσα πράγματα υπήρχαν συνολικά σε ολόκληρο το σύμπαν.
Αν αυτό το σύνολο είναι μεγαλύτερο από την κρίσιμη πυκνότητα
τότε η βαρύτητα θα έφερνε όλο το σύμπαν και πάλι μαζί
στη Μεγάλη Σύνθλιψη.
Αν το σύνολο ήταν μικρότερο από την κρίσιμη πυκνότητα,
τότε η διαστολή του σύμπαντος θα συνεχιζόταν για πάντα.
Η μοίρα ολόκληρου του σύμπαντος εξαρτιόταν από ένα απλό ερώτημα.
Σε τι σύμπαν ζούμε;
Σε ένα που είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από την κρίσιμη πυκνότητα;
Ένας τρόπος για να το μάθουμε είναι να δούμε την διαστολή του σύμπαντος.
Αν το σύμπαν ήταν μεγαλύτερο από την κρίσιμη πυκνότητα
και όδευε στο να καταρρεύσει,
τότε ο ρυθμός της διαστολής θα επιβραδυνόταν ήδη.
Έτσι, οι αστρονόμοι άρχισαν να δουλεύουν σε μια μέθοδο
η οποία θα μετρούσε πως άλλαζε η διαστολή του σύμπαντος.
Ήταν αισιόδοξοι
μέχρι που μια προχωρημένη σπουδάστρια διδακτορικού, η Βεατρίκη Τίνσλεϊ,
εντόπισε ένα θανάσιμο σφάλμα στο σχέδιο τους.
Η Τίνσλεϊ, γνωστή ως Μικρό Σκαθάρι στην οικογένεια και τους φίλους της,
ήταν μία εξαιρετικά ταλαντούχα μουσικός. Θα μπορούσε να είχε γίνει επαγγελματίας.
Αλλά αντί για αυτό, αποφάσισε να συγκεντρωθεί στο άλλο μεγάλο πάθος της,
την αστροφυσική.
Διέπρεψε και σε αυτό.
Αλλά μία ακαδημαϊκή καριέρα στη δεκαετία του '60 δεν ήταν εύκολη για μία γυναίκα,
και το ίδρυμά της, το πανεπιστήμιο του Τέξας,
έδειχνε αποφασισμένο να αγνοήσει αυτή τη λαμπρή επιστήμονα ανάμεσά τους.
Παρόλα αυτά, ολοκλήρωσε το διδακτορικό της
σε λιγότερο από το μισό χρόνο που θα έπαιρνε κανονικά.
Και αυτό το διδακτορικό έβαλε σε μπελάδες τις μετρήσεις του ρυθμού διαστολής.
Το σχέδιο ήταν να μετρηθεί το πώς οι γαλαξίες κινούνται
σε διαφορετικές αποστάσεις από τη Γη,
και συνεπώς, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές του παρελθόντος.
Η αλλαγή των κινήσεών τους
θα αποκάλυπτε πως άλλαζε και η διαστολή του σύμπαντος.
Το να μετρηθεί η κίνηση ήταν σχετικά απλό.
Το πρόβλημα βρισκόταν στο πώς να μετρηθεί η απόσταση.
Στον καθημερινό μας κόσμο περιβαλλόμαστε από οπτικά στοιχεία
που μας δίνουν μία καλή αίσθηση της κλίμακας και συνεπώς, της απόστασης.
Αλλά έξω στο αχανές σύμπαν, αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο.
Έτσι οι αστρονόμοι στράφηκαν σε κάτι που μοιάζει ασυνήθιστο, το ίδιο το φως.
Το φως μπορεί να μη φαντάζει σαν μία προφανής μεζούρα,
μα σε αυτή την περίπτωση έμοιαζε ιδανικό.
Αυτή η μέθοδος βασίζεται σε μία πολύ απλή αρχή.
Το πόσο φωτεινό δείχνει ένα φως εξαρτάται από το πόσο κοντά μας βρίσκεται.
Άρα, όταν είμαι πολύ κοντά,
μπαίνει πολύ φως στα μάτια μου και δείχνει φωτεινό.
Αλλά όσο απομακρύνομαι,
το φως έχει περισσότερες ευκαιρίες να σκορπιστεί
άρα μπαίνει λιγότερο στα μάτια μου και το φως μοιάζει λιγότερο λαμπρό.
Είναι σημαντικό πως αυτή η αλλαγή στο επίπεδο της φωτεινότητας
ακολουθεί μια ακριβέστατη μαθηματική σχέση.
Και μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτή τη σχέση για να υπολογίσω την απόσταση.
Αν μετρήσω τη διαφορά φωτεινότητας μεταξύ ενός φωτός δίπλα μου
220.
...και ενός που βρίσκεται πιο μακριά...
Περίπου 1,5.
Δεν ξέρω αν το βλέπετε αυτό, είναι αρκετά σκοτεινά.
...μπορώ να υπολογίσω πόσο μακριά βρίσκεται το φως.
Και έτσι, τώρα πρέπει να διαιρέσω αυτούς τους δύο αριθμούς
και είναι, περίπου 150.
Τώρα υπολογίζω την τετραγωνική ρίζα.
Η τετραγωνική ρίζα του 150,
λοιπόν, είναι περίπου 12. Λίγο πάνω από 12.
Περίπου 12,2 μέτρα.
Μάλιστα.
Τώρα θα ελέγξω τον υπολογισμό μου.
Αυτή την αρχή χρησιμοποιούσαν οι αστρονόμοι
για να υπολογίσουν την απόσταση ως τους γαλαξίες.
Λοιπόν, έχω 11,5 μέτρα.
Εντάξει, είναι λίγο λιγότερο από τα 12 που υπολόγισα μα αρκετά κοντά.
Είμαι ικανοποιημένος με αυτό.
Αυτή η τεχνική δουλεύει μόνο αν γνωρίζεις πόσο φωτεινό είναι το μακρινό αντικείμενο,
ώστε να μπορείς να μετρήσεις πόσο έχει μεταβληθεί η φωτεινότητα,
και αυτό αποδείχτηκε η Αχίλλειος πτέρνα των αστρονόμων.
Μετρούσαν γαλαξίες σε διαφορετικές αποστάσεις,
άρα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές κατά την διάρκεια ζωής του σύμπαντος.
Αυτό σήμαινε πως οι γαλαξίες διέφεραν σε ηλικία
κατά εκατομμύρια ή δισεκατομμύρια χρόνια.
Βλέπετε, για να δουλέψουν οι μετρήσεις των αποστάσεων,
έπρεπε να υποθέσουν πως όλοι αυτοί οι γαλαξίες με διαφορετικές ηλικίες
έλαμπαν με την ίδια φωτεινότητα.
Με άλλα λόγια, η φωτεινότητα ενός γαλαξία δεν αλλάζει με το χρόνο.
Αλλά για την Βεατρίκη Τίνσλεϊ,
αυτό ήταν ένα θανάσιμο σφάλμα στην καρδιά αυτής της υπόθεσης.
Η Τίνσλεϊ συναρπάζονταν με τους κύκλους ζωής των άστρων,
με το πώς άλλαζαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Το διδακτορικό της πραγματευόταν την επίδραση που θα είχε αυτή η αλλαγή
στην φωτεινότητα των γαλαξιών.
Για την Τίνσλεϊ ήταν ξεκάθαρο πως αν τα άστρα έχουν ένα κύκλο ζωής
κατά τον οποίο η εμφάνισή τους άρα και η φωτεινότητά τους αλλάζει,
τότε, επειδή οι γαλαξίες αποτελούνται κυρίως από άστρα
αλλάζει επίσης και η δική τους φωτεινότητα.
Τα ευρήματα της Κίνσλει δημιούργησαν ωστικά κύματα στο πεδίο.
"Μια χειροπιαστή αίσθηση πανικού",
όπως το περιέγραψε ένας αστρονόμος της εποχής,
και αμφισβητήθηκαν αμέσως.
Βλέπετε, τεράστιες ποσότητες χρόνου, προσπάθειας και χρημάτων
είχαν επενδυθεί σε αυτές τις μετρήσεις διαστολής
και παρόλα αυτά, να μια άγνωστη φοιτήτρια διδακτορικού,
και γυναίκα από πάνω, που τα αμφισβητούσε όλα.
Όμως, δεν χωρούσε αμφισβήτηση στη λογική της Τίνσλεϊ
και μετά από τέσσερα χρόνια, έγινε τελικώς αποδεκτή.
Και με αυτό, έπρεπε να επιστρέψουμε στην αρχή.
Χρειαζόταν ένας νέος τρόπος υπολογισμού της κριτικής πυκνότητας του σύμπαντος,
προκειμένου να δούμε αν θα κατέρρεε ή αν θα συνέχιζε να διαστέλλεται.
Υπήρχε μια ακόμα επιλογή, μια πιο άμεση προσέγγιση.
Ένας προφανής τρόπος για να δούμε πόσο απέχει από την κρίσιμη πυκνότητα το σύμπαν
είναι απλά να μετρήσουμε πόσα πράγματα υπάρχουν εκεί έξω.
Είναι μία αρκετά απλή ιδέα αλλά μάλλον δύσκολο να εφαρμοστεί.
Στο κάτω-κάτω πώς μετράς κάτι σχεδόν αφάνταστα αχανές όπως το σύμπαν,
πώς μετράς κάθε γαλαξία, κάθε άστρο, κάθε κουκκίδα διαγαλαξιακού αεριού;
Είναι σχεδόν αδύνατο.
Οπότε αντί για αυτό, οι αστρονόμοι σμίκρυναν το μέγεθος του σύμπαντος.
Πήραν μια μέση μέτρηση μόνο ενός μικρού μέρους
και έπειτα το πολλαπλασίασαν.
Αυτό μπόρεσαν να το κάνουν
χάρη σε ένα μοναδικό χαρακτηριστικό του σύμπαντος.
Απ' ό, τι καταλαβαίνουμε, το σύμπαν στις μεγαλύτερες κλίμακες
είναι το ίδιο προς όποια κατεύθυνση και να κοιτάξουμε.
Οπότε, ένας αστρονόμος που κάθεται στη γη και κοιτάει έξω στο διάστημα
θα έχει περίπου την ίδια θέα
όπως ένας εξωγήινος αστρονόμος σε ένα πλανήτη χιλιάδες έτη φωτός μακριά,
ο οποίος κοιτάει προς μία τελείως διαφορετική κατεύθυνση.
Και για αυτό το λόγο μετρώντας τι υπάρχει σε ένα μικρό κομμάτι του σύμπαντος
θα μας δώσει μία αρκετά ακριβή μέτρηση για το τι υπάρχει συνολικά.
Πήραν τις μέσες τιμές τους
και βρήκαν το σύνολο μάζας και ενέργειας στο σύμπαν.
Τα αποτελέσματα εξέπληξαν τους πάντες.
Όλα έδειχναν πως το σύμπαν ήταν πολύ κάτω από την κρίσιμη πυκνότητα.
Για την ακρίβεια, η καλύτερη εκτίμηση έδειχνε πως το σύμπαν είχε τόσο λίγη μάζα
που η πυκνότητα του ήταν μόνο ένα πολύ μικρό μέρος της κριτικής τιμής.
Προφανώς, αν αυτό ίσχυε
τότε δεν υπήρχε καμία περίπτωση να καταρρεύσει το σύμπαν.
Αλλά υπήρχε ένα πρόβλημα με αυτή την πρώτη εκτίμηση
του πόσο κοντά βρισκόταν το σύμπαν στην κρίσιμη πυκνότητα.
Τα αποτελέσματα ήταν τόσο χαμηλά που απλά δεν έβγαζαν κανένα νόημα.
Μπορώ να έχω έναν καφέ με γάλα, παρακαλώ;
Το σύμπαν μας αποτελείται ξεκάθαρα από ύλη, μάζα και ενέργεια.
Κυριαρχούν στον κόσμο μας. Είναι ο κόσμος μας.
Αυτά τα ευρήματα παρουσίαζαν μια εικόνα του σύμπαντος
τόσο ξένη προς την καθημερινή μας εμπειρία
που είναι ίσως λογικό
πόσο δυσνόητη ήταν αυτή η έννοια.
Επιπλέον, οι εκτιμήσεις έδειχναν να διαφωνούν με το ίδιο το σύμπαν.
Η κλίμακα της απόκλισης αποκαλύφθηκε
όταν το σύμπαν χαρτογραφήθηκε στη μεγαλύτερη κλίμακα από ποτέ
από την Μαργαρίτα Γκέλερ του πανεπιστημίου Χάρβαρντ.
Το πρώτο που έκανε η Γκέλερ κι η ομάδα της ήταν να πάρουν ένα κομμάτι του σύμπαντος
περίπου 500 εκατομμύρια έτη φωτός σε μήκος και 300 εκατομμύρια έτη φωτός σε πλάτος,
μια λεπτή φέτα του ορατού σύμπαντος.
Παρατήρησαν όσους περισσότερους γαλαξίες μπορούσαν και τους σχεδίασαν
σε σχέση με την απόσταση.
Λοιπόν, κάθε μια από αυτές τις τελείες είναι ένας ξεχωριστός γαλαξίας.
Υπάρχουν πάνω από χίλιοι.
Αυτό που εξέπληξε τους πάντες ήταν το μοτίβο που είδαν,
αυτές τις φούσκες με δομή σχεδόν σαν κηρήθρα.
Βλέπετε, όλοι είχαν υποθέσει
πως οι γαλαξίες θα ήταν τυχαία διασκορπισμένοι σε όλο το σύμπαν.
Εδώ, για πρώτη φορά υπήρχαν στοιχεία
πως το σύμπαν έχει στην πραγματικότητα δομή και δεν ήταν τυχαία απλωμένο.
Και στην καρδιά αυτής της δομής που ανακαλύφθηκε πρόσφατα
βρισκόταν η έλξη της βαρύτητας.
Σχεδόν από την αρχή του σύμπαντος,
η βαρύτητα φέρνει την ύλη κοντά,
αρχικά σε σύννεφα αερίου,
τα οποία συγκεντρώνονται για να σχηματίσουν γαλαξίες.
Αυτοί οι γαλαξίες συγκεντρώνονται σχηματίζοντας γαλαξιακά σμήνη,
και τα σμήνη σχηματίζουν υπερ-σμήνη.
Μοιάζει με έργο τέχνης.
Αυτά τα υπερ-σμήνη ενώνονται όλα μαζί
με νήματα από σκόνη και αέριο,
και όλα έλκονται από την ίδια ακαταμάχητη έλξη.
Το σύμπαν μου μόλις κατέρρευσε.
Εδώ βλέπουμε ξεκάθαρα τη βαρύτητα να δρα ως αρχιτέκτονας,
διαμορφώνοντας και επηρεάζοντας την δομή ολόκληρου του σύμπαντος
σε μια πραγματικά κοσμική κλίμακα.
Όχι, νομίζω μπορώ και καλύτερα.
Το πρόβλημα ήταν πως οι εκτιμήσεις της ύλης στο σύμπαν ήταν τόσο χαμηλές...
Και ανοίγουμε αυτό εδώ.
...που έθεταν το σύμπαν τόσο κάτω από την κριτική πυκνότητα
ώστε τέτοιες μεγάλες δομές κανονικά δεν θα μπορούσαν να έχουν σχηματιστεί.
Δεν μου αρέσει αυτό.
Σύμφωνα με τα νούμερα, το σύμπαν όπως το γνωρίζουμε δεν γινόταν να υπάρχει.
Αυτό είναι χάλια σύμπαν.
Έπρεπε να λείπει κάτι από τις μετρήσεις,
αλλά τι ήταν αυτό,
και τι μπορούσε να σημαίνει για την κρίσιμη πυκνότητα
και τη μοίρα του σύμπαντος;
Ένας από τους πιο αμφιλεγόμενους και ιδιαίτερους επιστήμονες του 20ου αιώνα
βρήκε την πρώτη ένδειξη.
Ο Φριτζ Ζουίκι.
Ο Ζουίκι ήταν ένας εκκεντρικός, τραχύς και λαμπρός επιστήμονας,
που μερικές φορές αναφερόταν στους υπόλοιπους συναδέρφους του
ως "αυτοί οι σφαιρικοί μπάσταρδοι",
το οποίο σημαίνει πως είναι μπάσταρδοι από όποια πλευρά και να το δεις.
Μα ακόμα και αυτοί που τον αντιπαθούσαν
όφειλαν να παραδεχτούν πως ήταν ικανός να κάνει καταπληκτική δουλειά.
Ο Ζουίκι κοιτούσε κι αυτός τα γαλαξιακά σμήνη,
και αυτά τον οδήγησαν να ανακαλύψει κάτι εκπληκτικό.
Αυτή εδώ η φωτογραφία είναι απλώς ένα γαλαξιακό σμήνος.
Ονομάζεται Άβελ 1689.
Κάθε μία από αυτές τις κίτρινες τέλειες είναι κομμάτι του σμήνους.
Είναι εκπληκτικό να σκέφτεσαι
πως κάθε μία από αυτές είναι ένας ολόκληρος Γαλαξίας από μόνος του.
Δίνει μία αίσθηση της τεράστιας κλίμακας αυτών των πραγμάτων.
Ο Ζουίκι έβρισκε συναρπαστικό το να αναζητά τι κρατάει αυτά τα σμήνη μαζί.
Η απάντηση, φυσικά, θα έπρεπε να είναι η βαρύτητα.
Φανταστείτε πως αυτοί οι σβόλοι είναι όλοι ξεχωριστοί γαλαξίες,
κινούμενοι σε χαοτικές τροχιές γύρω από το κέντρο του σμήνους.
Αλλά κανένας από αυτούς δεν κινείται αρκετά γρήγορα
ώστε να ελευθερωθεί και να δραπετεύσει από το σμήνος.
Εξαιτίας αυτού, ο Ζούικι μπορούσε να χρησιμοποιήσει το πόσο γρήγορα ταξιδεύουν
για να μετρήσει τη δύναμη της βαρύτητας η οποία τους κρατάει στη θέση τους.
Η δύναμη της βαρύτητας θα του έδειχνε πόση ύλη,
πόσα πράγματα υπήρχαν μέσα στο σμήνος.
Τότε ήταν που τα πράγματα έγιναν πολύ παράξενα
γιατί οι γαλαξίες κινούνταν με τρομερές ταχύτητες.
Η δύναμη της βαρύτητας που χρειαζόταν
για να κρατηθούν όλοι αυτοί οι επιταχυνόμενοι γαλαξίες μέσα στο σμήνος
χρειαζόταν πολύ περισσότερη ύλη απ' ό, τι μπορούσε να δει.
Και δεν ήταν απλά μία μικρή διαφορά.
Στην ουσία, χρειαζόταν περίπου 100 φορές περισσότερη μάζα
από αυτή που είχε ανιχνευθεί.
Ο Ζουίκι ονόμασε αυτή τη μυστηριώδη μάζα Ντουνκλ Ματέριε. "Σκοτεινή ύλη".
Μια ισχυρή υποψηφιότητα για τη χαμένη μάζα του σύμπαντος.
Αλλά για να μάθουν αν αυτό έθετε το σύμπαν πάνω ή κάτω από την κρίσιμη πυκνότητα,
έπρεπε να λύσουν ένα μεγάλο πρόβλημα.
Πώς να μελετήσουν κάτι το οποίο δεν υπήρχε τρόπος να ανιχνευθεί.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΟΧΘΗΣ ΤΖΟΝΤΡΕΛ ΜΑΚΛΣΦΙΛΝΤ
Η απάντηση θα ερχόταν χάρη σε μία ανακάλυψη που έγινε εδώ
στο παρατηρητήριο της όχθης Τζόντρελ.
Αυτό το τεράστιο πιάτο είναι το ραδιοτηλεσκόπιο Μπέρναρντ Λόβελ
και το 1973 εντόπισε κάτι το οποίο δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ ξανά.
Εκείνη την εποχή διεξήγε μία έρευνα πολύ μακρινών και πολύ φωτεινών αντικειμένων,
των κβάζαρ.
Κατά τη διάρκεια της έρευνας ανίχνευσαν κάτι πολύ ασυνήθιστο.
Ήρθα σήμερα εδώ για να ρίξω άλλη μία ματιά σε αυτό που είδαν,
αυτή τη φορά χρησιμοποιώντας όχι μόνο τα τηλεσκόπια εδώ στο Τζόντρελ
αλλά ραδιοτηλεσκόπια σε όλη τη χώρα.
Λοιπόν, εδώ είμαστε, στην αίθουσα ελέγχου της όχθης Τζοντρέλ,
και έχουμε μια πολύ ωραία θέα του τηλεσκοπίου Λόβελ από εδώ.
Τώρα, σε αυτές τις οθόνες,
παρακολουθούμε ζωντανά τα δεδομένα που έρχονται από διάφορα τηλεσκόπια.
Ένα από αυτά, η έκδοση δύο, είναι ένα ραδιοτηλεσκόπιο εδώ στην όχθη Τζοντρέλ,
αλλά τα υπόλοιπα είναι διασκορπισμένα σε όλη τη χώρα,
συνδεδεμένα μεταξύ τους με οπτικές ίνες όπως με τον κεντρικό υπολογιστή εδώ.
Για όσο περισσότερη ώρα παρατηρείς ένα αντικείμενο,
τόσο καλύτερη ποιότητα εικόνας θα έχεις,
και μετά από 50 ώρες παρατήρησης, να τι είδαν.
Αυτή είναι η ίδια εικόνα όπως την είδαν πριν 40 χρόνια,
και δείχνει δύο φωτεινές κουκκίδες, δύο κβάζαρ.
Τώρα, αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που παρατηρήθηκαν κβάζαρ,
αλλά ήταν σίγουρα η πρώτη φορά που εντοπίστηκαν τόσο κοντά μεταξύ τους,
σαν να ήταν ζευγάρι.
Ένα ζευγάρι ήταν κάτι το νέο.
Άρχισαν να μαζεύουν για αυτά όσο περισσότερες πληροφορίες ήταν δυνατόν,
μετρώντας και τα φάσματα τους,
το μοναδικό αποτύπωμα που βρισκόταν μέσα στο φως τους.
Αυτά είναι τα φάσματα των δύο κβάζαρ.
Ακόμα και με μία πρώτη ματιά βλέπω πως μοιάζουν αρκετά όμοια.
Για την ακρίβεια είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλά όμοια.
Όταν τα μέτρησαν για πρώτη φορά είδαν πως και τα δύο μετατοπίζονταν προς το ερυθρό
σε μακρύτερα μήκη κύματος και με ακριβώς την ίδια ένταση.
Και ρίξτε μία ματιά εδώ σε αυτές τις κορυφώσεις που εκπέμπουν.
Και οι δύο έχουν ακριβώς το ίδιο μήκος κύματος.
Τα φάσματα ήταν τόσο παρόμοια που νόμιζαν ότι είχαν κάνει λάθος,
παρατηρώντας το ίδιο αντικείμενο δύο φορές...
Αλλά δεν είχαν κάνει λάθος.
Κι αυτό άφηνε μόνο μία άλλη πιθανότητα.
Αυτό που νόμιζαν ότι ήταν δύο ξεχωριστά κβάζαρ,
στην πραγματικότητα ήταν μόνο ένα
το οποίο είχε με κάποιο τρόπο χωριστεί σε δύο εικόνες,
Μια περίπτωση αστρονομικού "τα βλέπω διπλά".
Υπήρχε μία θεωρία που μπορούσε να το εξηγήσει αυτό,
ένα περίεργο φαινόμενο που έχει προβλεφθεί από τον Άλμπερτ Αϊνστάιν,
ο βαρυτικός εστιασμός.
Αν κοιτάξετε μέσα από αυτό τον φακό
Θα δείτε πως όσα βρίσκονται από πίσω του παραμορφώνονται σε περίεργα σχήματα.
Αυτό το αλλόκοτο φαινόμενο
συμβαίνει επειδή όπως το φως περνάει από τις διαφορετικές πυκνότητες του γυαλιού,
διαθλάται, δίνοντας μας μία παραμορφωμένη εικόνα.
Τώρα, ο Αϊνστάιν είπε πως η ύλη επίσης παραμορφώνει το χώρο,
αλλάζοντας το ίδιο το σχήμα, την υφή του σύμπαντος.
Όπως το φως περνάει από περιοχές του διαστήματος
με υψηλές συγκεντρώσεις ύλης,
θα λυγίσει όπως λυγίζει μέσα από το γυαλί του φακού,
κι έτσι θα εμφανιστούν παρόμοια οπτικά τρικ.
Το πόσο διαθλάται το φως
εξαρτάται από το πόσος χώρος παραμορφώνεται
και αυτό εξαρτάται από το πόση μάζα υπάρχει.
Ανάμεσα στο κβάζαρ και τα τηλεσκόπια θα έπρεπε να υπάρχει τεράστια ποσότητα μάζας,
η οποία λυγίζει το φως τόσο πολύ που κάνει
το ένα κβάζαρ να φαίνεται ως δύο.
Και να ο ένοχός μας ή τουλάχιστον ένας από αυτούς.
Αυτό είναι μόνο ένας Γαλαξίας μέσα σε ένα σμήνος γαλαξιών
πού βρίσκονται μεταξύ μας και μεταξύ αυτού του μακρινού κβάζαρ.
Οπότε δεν είναι απλά λίγη μάζα, μα εκατοντάδες γαλαξίες,
ο καθένας τους με δισεκατομμύρια άστρα.
Όλοι μαζί λυγίζουν το φως από το κβάζαρ
και μας δίνουν τη διπλή εικόνα.
Και η διπλή εικόνα ήταν κρίσιμη για τη μελέτη της σκοτεινής ύλης.
Ακόμα και όλη η ύλη που περιεχόταν στο σμήνος γαλαξιών,
πάλι δεν ήταν αρκετή για να λυγίσει τόσο πολύ το φως.
Για αυτό χρειαζόταν η μυστηριώδης και αόρατη σκοτεινή ύλη του Ζουίκι,
και μία προσεκτική ανάλυση του πόσο παραμορφωνόταν το φως
ώστε να αποκαλυφθεί πού βρισκόταν η σκοτεινή ύλη.
Έτσι, παίρνεις αυτό, ένα χάρτη.
Στο κέντρο βρίσκεται η φυσιολογική ύλη του ίδιου του γαλακτικού σμήνους,
αλλά το περιβάλλει και εκτείνεται πολύ παραπέρα
η σκοτεινή ύλη, που βλέπουμε εδώ σε κόκκινο.
Δείτε πόσο μακριά απλώνεται.
Κάνει τη φυσιολογική ύλη του γαλακτικού σμήνους να δείχνει τρομερά μικρότερη.
Η μυστηριώδης και αόρατη ύλη του Ζουίκι, αποκαλύφθηκε από μία κοσμική ψευδαίσθηση.
Δεν μπορούσε να αποκαλύψει τι είναι η σκοτεινή ύλη,
μα αυτή η χαρτογράφηση που το Τζόντρελ συνεχίζει μέχρι σήμερα,
μας έδωσε μία ιδέα του πόση βρίσκεται εκεί έξω,
και μοιάζει να ξεπερνά κατά πολύ την κανονική ύλη.
Αλλά ήταν αρκετή για να κάνει το σύμπαν να ξεπεράσει την κριτική πυκνότητα;
Αν και φαινόταν πως η σκοτεινή ύλη ήταν πολύ περισσότερη από την κανονική,
και πάλι το σύμπαν έδειχνε να είναι πολύ πιο κάτω από την κρίσιμη πυκνότητα.
Αλλά απείχαμε ακόμα πολύ από το τέλος της ιστορίας.
Η ανακάλυψη της σκοτεινής ύλης
ήταν μια τεράστια έκπληξη για την επιστημονική κοινότητα.
Η προσπάθεια για να βρούμε πόσο κοντά ήταν το σύμπαν στην κρίσιμη πυκνότητα
έφερνε περισσότερα μυστήρια παρά απαντήσεις.
ΑΣΤΡ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΛΑ ΠΑΛΜΑ
Μια συγκλονιστική νέα ανακάλυψη
που αρχικά υποσχόταν να αποκαλύψει επιτέλους τη μοίρα του σύμπαντος
αλλά αντί για αυτό, έριξε την φυσική σε κρίση.
Τη δεκαετία του '90 αυτά τα τηλεσκόπια ήταν μέρος ενός διεθνούς πρότζεκτ
το οποίο έψαχνε να αποκαλύψει επιτέλους τη μοίρα του σύμπαντος.
Χρησιμοποιούσαν μία νέα τεχνική ώστε, για άλλη μία φορά,
να δουν πώς η διαστολή του σύμπαντος έχει αλλάξει με τον χρόνο.
Έχω έρθει για να χρησιμοποιήσω αυτό το τηλεσκόπιο, το GTC,
ώστε να παρατηρήσω το αντικείμενο που ήταν στη επίκεντρο αυτών των μελετών.
Αυτό το τεράστιο τηλεσκόπιο, βλέπετε τον πελώριο καθρέφτη πίσω του,
θα στραφεί για μια κοντινή ματιά σε έναν υπερκαινοφανή αστέρα,
τον εκρηκτικό θάνατο ενός άστρου.
Το φως που φτάνει σε μας από αυτά τα επικά και μακρινά φαινόμενα
ήταν το κλειδί για να ξεκλειδώσουμε πως το σύμπαν διαστέλλονταν στο παρελθόν
και στη συνέχεια, θα αποκάλυπτε τι θα του συνέβαινε στο μέλλον.
Για να μετρηθεί αυτή η διαστολή,
οι ερευνητές ενδιαφέρονταν για ένα συγκεκριμένο τύπο υπερκαινοφανούς.
Ο στόχος απόψε είναι ένας υπερκαινοφανής ίδιας κατηγορίας με αυτό που έψαχναν τότε,
τύπου Ια.
Αυτό που κάνει τους υπερκαινοφανείς τύπου Ια τόσο χρήσιμους
είναι πως όταν ανατινάχτηκαν,
εξέπεμψαν μια απίστευτα φωτεινή ριπή φωτός.
Για λίγο, το αστέρι θα έλαμπε φωτεινότερα από ολόκληρο το γαλαξία του.
Και όχι μόνο αυτό, επίσης εκπέμπουν πάντα φως
με τον ίδιο ακριβώς βαθμό φωτεινότητας.
Έτσι, όχι μόνο μπορούσαν να παρατηρηθούν
από αχανείς αποστάσεις σε μακρινούς γαλαξίες,
αλλά επίσης μπορούσαν να υπολογίσουν ακριβώς πόσο μακριά βρίσκονταν.
Άρα, αν μπορούσαν να βρουν αρκετά από αυτά,
θα μπορούσαν να πάρουν δείγματα από τις συνθήκες στο σύμπαν
από μία μεγάλη γκάμα αποστάσεων και χρονικών σημείων.
Απόψε, ο αστρονόμος Ντέιβιντ Άλβαρεζ
επικεντρώνεται σε έναν υπερκαινοφανή που έχει ανακαλυφθεί πρόσφατα, τύπου Ια.
Ντέιβιντ αυτό είναι πολύ συναρπαστικό. Έχεις τον υπερκαινοφανή;
Αυτή είναι η εικόνα του υπερκαινοφανούς.
- Αυτό το πράγμα εκεί; - Αυτό.
Μπορείς να κάνεις ζουμ πάνω του;
Ναι, κάνοντας ζουμ βλέπουμε αυτή την φωτεινή κουκκίδα.
Και το υπόλοιπο είναι ο γαλαξίας;
Το υπόλοιπο φως που βλέπετε εδώ είναι ο οικοδεσπότης γαλαξίας του υπερκαινοφανούς.
Αυτό είναι εκπληκτικό, το ότι...
Βλέπουμε ένα Γαλαξία με εκατοντάδες δισεκατομμύρια άστρα,
μα μόνο αυτό το ένα αστέρι, ο καινοφανής εκρήγνυται και λάμπει πιο δυνατά
από όλο τον υπόλοιπο γαλαξία μαζί.
Και ξέρεις πόσο μακριά βρίσκεται αυτός ο υπερκαινοφανής;
Μέτρησες την απόσταση;
Ναι, είναι περίπου 8 δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά.
Εκτός από την απόσταση,
σημαντικό είναι και το φάσμα του υπερκαινοφανούς.
Οι αστρονόμοι χρειάζονταν το φάσμα του φωτός
γιατί τους έδινε τη μετατόπιση προς το ερυθρό.
Βλέπετε, όπως το φως ταξιδεύει από τον μακρινό υπερκαινοφανή προς τη Γη,
το σύμπαν διαστέλλεται.
Ο χώρος μέσα από τον οποίο ταξιδεύει το φως τεντώνεται,
και έτσι τεντώνεται και το ίδιο το φως.
Το μήκος κύματος του γίνεται μακρύτερο.
Αν φύγει από το υπερκαινοφανές με ένα συγκεκριμένο μήκος κύματος,
ένα συγκεκριμένο χρώμα,
όταν θα φτάσει στα τηλεσκόπια μας
θα έχει ένα διαφορετικό μήκος κύματος.
Θα έχει μετατοπιστεί προς το ερυθρό μέρος του φάσματος.
Άρα, το να μάθουμε την μετατόπιση του φωτός προς το ερυθρό,
μας λέει πόσος χώρος έχει διασταλεί σε αυτό το χρόνο.
Κατά μία έννοια, είναι μία μέτρηση του πόσο έχει μεγαλώσει το σύμπαν.
Χάρη σε αυτό, μετρώντας τις μετατοπίσεις προς το Ερυθρό σε μεγαλύτερες αποστάσεις,
ουσιαστικά, πίσω στον χρόνο,
θα μπορούσε να καταγράψει μία τμηματική ιστορία
με το πώς έχει αλλάξει η διαστολή του σύμπαντος.
Οι αστρονόμοι είχαν πειστεί πως η βαρύτητα
πρέπει να έχει, τουλάχιστον, επιβραδύνει τη διαστολή.
Το ερώτημα ήταν πόσο.
Μετρώντας την απόσταση
ως προς την μετατόπιση προς το ερυθρό ως μέτρο της διαστολής,
μπορούσαν να απαντήσουν επιτέλους αυτό το ερώτημα.
Αν φανταστούμε πως το σύμπαν συστέλλεται με τον ίδιο ρυθμό τώρα
όπως και σε ολόκληρη την ιστορία του,
τότε θα παίρναμε μία πολύ απλή γραμμή.
Μα οι αστρονόμοι ήξεραν πως αυτό δεν ήταν σωστό
καθώς, φυσικά, η βαρύτητα φρενάρει τη διαστολή του.
Άρα, η διαστολή του σύμπαντος θα έπρεπε να επιβραδύνεται,
κι αν διαστέλλεται πιο αργά τώρα,
αυτό σημαίνει πως διαστέλλονταν ταχύτερα στο παρελθόν.
Μεγαλύτερο τέντωμα του χώρου σημαίνει και μεγαλύτερη μετατόπιση προς το ερυθρό.
Τι σημαίνει αυτό για τον υπερκαινοφανή;
Λοιπόν, ξέρουμε πως ήταν οχτώ δισεκατομμύρια έτη φωτός μακριά...
...άρα ξέρουμε πως δεν θα βρισκόταν ακριβώς πάνω σε αυτή τη γραμμή
που αντιστοιχεί σε μετατόπιση προς το ερυθρό με τιμή περίπου 0.49.
Θα βρίσκεται κάπου εδώ, ίσως μεγαλύτερη από 0,5.
Αυτό σημαίνει πως αυτή η γραμμή έπρεπε να καμπυλώνεται προς τα κάτω, έτσι.
Αλλά φυσικά, το ακριβές σχήμα της γραμμής
θα τους έδειχνε κατά πόσο
η βαρύτητα επιβραδύνει την διαστολή του σύμπαντος,
και αυτό θα τους έδειχνε την μοίρα του σύμπαντος.
Λοιπόν, Ντέιβιντ, είναι έτοιμο το φάσμα;
Ναι, το έχουμε.
Θα το βάλω στην οθόνη.
Μέτρηση της μετατόπισης προς το ερυθρό.
Λοιπόν, τι μέτρηση έχουμε εδώ;
Σε αυτή την περίπτωση, μετρήσαμε 0,47.
0,47;
Αυτό αντιστοιχεί σε αυτή την πλευρά της γραμμής.
Αυτό σημαίνει μια μικρότερη μετατόπιση προς το ερυθρό.
Είναι καταπληκτικό γιατί ακριβώς αυτό είδαν και τότε,
πως οι μετατοπίσεις προς το ερυθρό ήταν μικρότερες και όχι μεγαλύτερες.
Και αυτό το είδαν ξανά και ξανά και μπορούσε να έχει μόνο μία εξήγηση.
Μικρότερες μετατοπίσεις προς το Ερυθρό σήμαιναν προς το σύμπαν διαστέλλονταν
πιο αργά στο παρελθόν από ότι σήμερα.
Με άλλα λόγια, αντί να επιβραδύνει,
ο ρυθμός της διαστολής του σύμπαντος επιταχύνεται.
Όσο όλο και περισσότεροι υπερκαινοφανείς καταγράφονταν, η εικόνα ξεκαθάριζε.
Για τα πρώτα μερικά δισεκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη,
φαινόταν πως ο ρυθμός της διαστολής επιβραδυνόταν όπως ήταν το αναμενόμενο.
Αλλά μετά αυτό άλλαξε,
και η διαστολή άρχισε να επιταχύνει.
Δεν είναι εύκολο να εκφράσω το πόσο τεράστιο σοκ ήταν αυτό.
Τότε, όλοι ήξεραν
πως η διαστολή του σύμπαντος έπρεπε να επιβραδύνεται.
Το αν θα επιβραδυνόταν αρκετά ώστε να σταματήσει και μετά να επανα-καταρρεύσει
δεν ήταν ξεκάθαρο,
αλλά ήταν σίγουρο πως επιβραδυνόταν.
Η βαρύτητα έπρεπε να κάνει τη δουλειά της και να το φρενάρει
αλλά δεν το έκανε.
Περίπου πριν από έξι δισεκατομμύρια χρόνια η διαστολή άρχισε να επιταχύνεται.
Ήταν προφανές πως κάτι νέο και απρόσμενο
συνέβαινε στο σύμπαν.
Κάτι για το οποίο η επιστήμη δεν είχε απάντηση.
Κάτι το οποίο έσπρωχνε τη διαστολή του σύμπαντος με έναν επιταχυνόμενο ρυθμό.
Έγινε γνωστό, αφού δεν υπήρχε καταλληλότερος όρος, ως σκοτεινή ενέργεια.
Οι καλύτερες εκτιμήσεις δείχνουν
πως η σκοτεινή ενέργεια αποτελεί το 70% του σύμπαντος.
Αυτό σημαίνει πως το σύμπαν δεν θα καταρρεύσει με μία μεγάλη σύνθλιψη.
Αντί για αυτό η σκοτεινή ενέργεια, και όχι η βαρύτητα,
θα καθορίσει την τελική μοίρα του σύμπαντος.
Η σκοτεινή ενέργεια σπρώχνει το σύμπαν προς τα έξω.
Δεν θα συνεχίσει να διαστέλλεται σταθερά για πάντα.
Μα η σκοτεινή ενέργεια αναγκάζει το σύμπαν να πετάει μακριά όλο και ταχύτερα.
Οι γαλαξίες θα απομακρυνθούν τόσο πολύ
ώσπου το φως δεν θα μπορεί πλέον να ταξιδέψει ανάμεσα τους.
Ο καθένας τους θα καταλήξει
ως ένα ανεξάρτητο νησί από άστρα, μονάχο στον κόσμο.
Θα μπορούσε ακόμα να γίνει τόσο ακραίο
ώστε ακόμα και οι ίδιοι οι γαλαξίες να καταστραφούν
αφήνοντας μεμονωμένα αστέρια ολομόναχα στο μαύρο κενό.
Αλλά και πάλι, μπορεί και όχι.
Σε τελική ανάλυση, τα αποτελέσματα της σκοτεινής ενέργειας εμφανίστηκαν
ξαφνικά πριν από περίπου έξι με εφτά δισεκατομμύρια χρόνια.
Ποιος μπορεί να πει πως θα συμπεριφερθεί στο μέλλον;
Μπορεί να ακούγεται αλλόκοτο, αλλά
με την ανακάλυψη της σκοτεινής ενέργειας κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος.
Είναι τρομερό το πόσο λίγα ξέρουμε για την σκοτεινή ενέργεια.
Έχει ένα όνομα, κι αυτό είναι όλο.
Δεν ξέρουμε από τι αποτελείται, γιατί οδηγεί το σύμπαν στην απομάκρυνση,
και ακόμα, πώς θα συμπεριφερθεί στο μέλλον,
και αυτό αφήνει ένα μεγάλο κενό στην κατανόηση του σύμπαντος
και στην τελική του μοίρα.
Η σκοτεινή ενέργεια μπορεί να είναι απλά κομμάτι του σύμπαντος,
ενσωματωμένη στον τρόπο που λειτουργεί.
Ή θα μπορούσε να μας υποδείξει ένα θεμελιώδες πρόβλημα
στις πιο σημαντικές και αξιόπιστες επιστημονικές θεωρίες που διαθέτουμε,
αυτές που βρίσκονται στην καρδιά
της κατανόησης μας για το πως δουλεύει ο κόσμος.
Το τέλος του σύμπαντος ξεκίνησε σαν μία μεγάλη πρόκληση για την αστρονομία,
μα η μοίρα του σύμπαντος έχει γίνει κάτι περισσότερο από ένα ακαδημαϊκό ερώτημα.
Μέσω της ανακάλυψης αυτής της περίεργης, αινιγματικής ενέργειας,
αν όντως αυτό είναι,
κάτι που είναι πέρα της παρούσας μας αντίληψης
και έχει φτάσει ως την καρδιά της θεμελιώδους φυσικής.
Η απάντηση στο ερώτημα του πώς θα τελειώσει το σύμπαν
μπορεί να έχει βαθιές συνέπειες για το πώς κατανοούμε τον κόσμο.
Απόδοση διαλόγων: Βασίλης Σκοπελίτης